است ، نظام نور است ؛ شر ، نقمت و ظلمت امور نسبى و غيرحقيقى مىباشند . بديهى است كه هر انديشهء خامى نمىتواند مدعى گردد كه من چنين ديدى از جهان دارم . و انسان با زور و تعبد هم نمىتواند چنان ديدى در خود ايجاد كند . اينكه قرآن از ما مىخواهد كه خدا را با اين صفات ثنا گوييم ، مىخواهد او را و جهان را بدين‌گونه بشناسيم ، و اين‌گونه شناختن فرع اين است كه از راه صحيح عقلانى و برهانى مطالب شامخ را درك كنيم . اينها به طور ضمنى دعوت به تفكر در مسائل الهيات و تأييد امكان چنين معرفتهايى است . و اما صفت دوم كه صفت رحيم است ، در اينجا نيز بايد بگوييم كه شناخت « اللَّه » به اين صفت مستلزم آن است كه انسان به مقام و موقعيت خودش در ميان موجودات عالم شناخت كامل داشته باشد . امتيازى كه انسان در ميان موجودات دارد اين است كه فرزند بالغ اين جهان است ؛ فرزند نابالغ اين خانواده كه تحت قيمومت و سرپرستى اجبارى پدر و مادر باشد نيست ، بلكه از نظر عقل و خرد به آن درجه از رشد رسيده كه به او گفته‌اند بايد خودت راه را انتخاب كنى . در حالى كه موجودات ديگر تحت تكفل جبرى عوامل اين عالم‌اند ، اين انسان است كه به دليل رشد عقلى آزادى و اختيار دارد و مىتواند از دو راه يكى را انتخاب كند : انّا هَدَيْناهُ السَّبيلَ امّا شاكِراً وَ امّا كَفوراً « 1 » . راه راست و راه كج هر دو در جلو انسان قرار گرفته ، اگر انسان راه راست و صراط مستقيم حق را بپيمايد آنوقت است كه يك نوع رحمت و عنايت خاصى از ناحيهء خدا شامل حالش مىگردد و گويى عالم به گونه‌اى ساخته شده كه هركس راه خدا را برود پروردگار او را مدد مىكند ، رهنمايى و هدايتش مىكند ( وَ الَّذينَ جاهَدوا فينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا ) « 2 » ، دلش را نور بخشيده و قلبش را نيرو مىدهد ، اسباب و وسائل را براى راهش مهيا مىسازد ، رزق « مِنْ حَيْثُ لايَحْتَسِبُ » به او مىرساند ، و بالاخره به مرحله‌اى مىرسد كه احساس مىكند به مرحلهء داد و ستد با خداى خويش رسيده است چون مىبيند هرچه كه او در كردار خالصانه‌تر رفتار مىكند عنايات الهى بيشتر شامل حالش مىگردد . در اين وقت است كه بنده به مرحلهء رضا و تسليم رسيده است .

--> ( 1 ) . دهر / 3 . ( 2 ) . عنكبوت / 69 .